Przyczyny występowania zaparć u dzieci w wieku przedzkolnym
prof. dr hab. Józef Ryżko z Kliniki Gastroenterologii, Hepatologii i Immunologii Instytutu "Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie.
Podstawowe rodzaje zaparć u dzieci w wieku przedszkolnym (powyżej 4 roku życia):
Retencja kału może występować od wczesnego niemowlęctwa, aż do 16 roku życia (według Kryteriów Rzymskich musi utrzymywać się przynajmniej przez 12 tygodni). Dziecko oddaje szerokie, obfite stolce dwa razy w tygodniu lub rzadziej. Charakterystyczna jest postawa retencyjna - dziecko unika oddania stolca w ten sposób, że zaciska pośladki, przerywa zabawę, kuca albo siada i po pewnym czasie, gdy uczucie parcia mija, wraca do zabawy. Często też można zaobserwować zmianę zachowania dziecka. Staje się ono drażliwe w momencie zbliżania się pory defekacji, a po oddaniu stolca uspokaja się. Drażliwość wraca w momencie zbliżania się kolejnej defekacji.
Nieretencyjne nie trzymanie kału - dolegliwość ta dotyczy dzieci powyżej 4 roku życia. Wypróżnienia w miejscach nieodpowiednich pod względem socjalnym (np. do bielizny, na podłogę) zdarzają się przynajmniej raz w tygodniu przez 12 tygodni. Nie stwierdzamy cech retencji kału u tych dzieci, ani też zmian strukturalnych lub zapalnych jelita, które tłumaczyłyby takie zachowanie. Przypadłość ta występuje u 1,5 - 2,8% dzieci powyżej 4 lat, częściej u chłopców (4:1 albo nawet 9:1 w stosunku do dziewczynek). Charakterystyczną cechą związaną z tą przypadłością jest manifestowanie zaburzeń emocjonalnych (obecność pewnych osób lub okoliczności). Jako przykład często podaje się powrót ojca z pracy do domu albo zasiadanie do obiadu. Brudzenie w czasie czuwania (gdy dziecko śpi, brudzenie nie występuje). Ilość kału może być mała, aż do dużej, w porównaniu do normalnego wypróżnienia.
Według kryteriów gastroenterologii dziecięcej (wg prof. Very Loening-Baucke), aby można było mówić o zaparciach u dzieci, przynajmniej dwa z poniższych warunków muszą zostać spełnione:
- defekacja rzadziej niż 3 razy w tygodniu
- dwa lub więcej epizodów brudzenia bielizny w tygodniu
- okresowe oddawanie dużej ilości stolca co 7-30 dni
- wyczuwalne masy kałowe przez powłoki lub w bańce odbytnicy
Przyczyny powstawania zaparć u dzieci starszych i młodzieży (wg Benninga):
- nieznane (nie udaje się ustalić)
- niedostateczna podaż pożywienia
- anorexia nervosa
- zaparcia z wolnym pasażem jelitowym
- cukrzyca
- niedoczynność tarczycy
- hiperkalcemia
- molestowanie seksualne (bardzo głęboko skrywany problem)
- leki (opiaty, antycholinergiczne, antydepresyjne)
- stwardnienie rozsiane
- sklerodermia
- amyloidoza
- nowotwory
- choroba Parkinsona
- depresja
WSKAZÓWKI DLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU
U dziecka eutroficznego, u którego wywiad i badanie przedmiotowe nie wskazują na organiczną przyczynę zaparć, w pierwszej kolejności podejmuje się próbę leczenia dietetycznego ze zwiększeniem podaży warzyw, owoców i płynów oraz dołączeniem laktulozy w dawce poczynając od 1 łyżeczki u małych dzieci, i 1 łyżki u starszych, i stopniowe zwiększanie dawki pod kontrolą stolców. Najczęściej próba taka kończy się powodzeniem i zaleca się wówczas dopilnowania rytmu wypróżnień, i kontynuacji podawania nieco większej ilości warzyw, i owoców w diecie.
Dopiero po 1-2 miesięcznej nieskutecznej próbie leczenia można przystąpić do badań diagnostycznych, rozpoczynając od czasu pasażu znaczników. Jeżeli okaże się, że jest on wydłużony i znaczniki rozkładają się równomiernie, to wskazuje, że u dziecka występuje zaburzenie typu colonic inertia i pacjent wymaga długotrwałego leczenia dietetycznego, i farmakologicznego (laktuloza, makrogole, sól gorzka, doraźnie sennozydy). Wówczas dziecko powinno zostać skierowane do poradni gastroenterologicznej. Jeżeli czas tranzytu okaże się wydłużony, a znaczniki gromadzą się w okolicy esiczo - prostniczej, dziecko może wymagać badań pracownianych (manometria, defekografia) w ośrodku gastroenterologii dziecięcej.
Jeżeli okaże się, że czas tranzytu jest prawidłowy, wskazane jest wówczas przebadanie psychologiczne dziecka przed skierowaniem do dalszej diagnostyki gastroenterologicznej.
Istotnym elementem leczenia zaparć u dzieci jest odpowiednia dieta. Ważne, aby była bogata w produkty bogatoresztkowe z uwzględnieniem warzyw (marchew, buraczki, kalarepa, kapusta) i owoców (truskawki, porzeczki, agrest, śliwki, jabłka). Zaleca się spożywanie ciemnego pieczywa oraz jogurtów i surówek z dodatkiem otrąb. Korzystne działanie błonnika wiąże się z jego zdolnością wiązania wody, drażnieniem ściany jelita przez wytworzone w procesie fermentacji nielotne kwasy tłuszczowe, a w rezultacie rozluźnienie mas kałowych. Należy pamiętać, że długotrwałe stosowanie diety bogatoresztkowej może doprowadzić do zubożenia organizmu w mikroelementy i wapń. Dlatego zalecane jest zwiększenie podaży wapnia u tych chorych o 10%.
Ważne jest również włączenie do diety dziecka probiotycznych fermentowanych produktów mlecznych, które posiadają udokumentowane działanie przyspieszające czas pasażu jelitowego.