Rola właściwego żywienia w profilaktyce krzywicy i osteoporozy

Rozmowa z doc. dr hab. n. med. Anną Dobrzańską Konsultantem Krajowym w dziedzinie Pediatrii

Pani Docent, kierowała Pani pracą zespołu ekspertów opracowujących zalecenia dotyczące profilaktyki krzywicy i osteoporozy. Skąd wzięła się potrzeba takich rekomendacji? Czy dzieciom w Polsce rzeczywiście grozi krzywica i osteoporoza?

Ogólnopolskie badania sposobu żywienia i stanu odżywiania ludności w Polsce, przeprowadzone przez Zakład Bezpieczeństwa Żywności i Żywienia Instytutu Żywności i Żywienia w latach 2000-2001, dostarczyły bardzo ważnych informacji. Wyniki przeprowadzonych badań pozwoliły stwierdzić, że w polskiej populacji wieku rozwojowego dzienne spożycie wapnia i witaminy D jest znacznie poniżej normy. Dzieci powyżej 1 roku życia spożywają zaledwie 50-65% zalecanej ilości wapnia. Podobnie niezadowalająca sytuacja dotyczy podaży wit. D3. - poziom realizacji dziennego spożycia waha się od 25 do 50% normy w różnych grupach wiekowych. Z uwagi na powyższe dane, konieczne było wydanie nowych zaleceń przygotowanych w oparciu o uzyskaną wiedzę, w celu ograniczenia poważnych niedoborów wapnia i witaminy D3 u dzieci. Zapobieganie krzywicy i osteoporozie, w działalności lekarza podstawowej opieki medycznej, jest fundamentalnym zadaniem i ważną składową działalności profilaktycznej.

Do tej pory zalecano spożywanie witaminy D wyłącznie w okresie jesienno-zimowym, w dodatku głównie przez najmłodsze dzieci. Obecne zalecenia zmieniają to podejście w sposób zasadniczy. Jakie są tego powody?

Wydanie nowych zaleceń było konieczne, bowiem zmieniła się nasza wiedza w tym względzie. Przeprowadzone przez Instytut Żywności i Żywienia badania dowiodły istnienia poważnych niedoborów witaminy D i wapnia u dzieci w różnych grupach wiekowych, również u młodzieży. Budowanie masy kostnej odbywa się przez cały okres rozwoju. Niedobór podstawowych składników przyczynia się zarówno do niskorosłości, jak też uzyskiwania w okresie rozwoju niskich wartości szczytowej masy kostnej. W konsekwencji może prowadzić to do krzywicy i osteoporozy zarówno u dzieci, jak również może być przyczyną osteoporozy w wieku dojrzałym.

Obecnie zaleca się jednakowe spożywanie witaminy D przez cały rok. Niektórzy rodzice uważają, że latem wystarczy światło słoneczne i ograniczają w tym okresie spożycie witaminy D. Czy słusznie?

Wcześniejsze polskie zalecenia dotyczące dzieci młodszych i dzieci rekomendowały podawanie witaminy D tylko w okresie jesienno-zimowym. Na przestrzeni ostatnich 20-30 lat zmieniły się na niekorzyść nie tylko nawyki żywieniowe, ale również styl życia (dotyczy to również dzieci). W diecie dzieci po pierwszym roku życia dominuje mięso i węglowodany. Taka dieta nie dostarcza wystarczającej ilości wapnia i witaminy D. Endogenna synteza skórna witaminy D jest niewystarczająca, nie tylko w polskich warunkach klimatycznych. Większą część dnia dzieci przebywają w szkole lub w domu przed telewizorem, lub komputerem. Nawet w okresie wakacji letnich większość dzieci bardzo krótko przebywa na świeżym powietrzu, wystawiając na działanie słońca tylko niewielką powierzchnię skóry. Jeżeli już korzystają ze słońca, to najczęściej ich skórę chroni krem z filtrami UV. Wyniki europejskiego badania OPTIFORD wykazały, że niedobór witaminy D jest zjawiskiem powszechnym wśród dzieci i młodzieży, nie tylko w krajach o małym nasłonecznieniu, i nie tylko w okresie jesienno-zimowym. Powyższe fakty pozwalają nie uwzględniać endogennej syntezy skórnej witaminy D w profilaktyce jej niedoborów.

W zaleceniach szczególnie podkreślana jest rola urozmaiconej diety, w celu zapewnienia dzieciom i młodzieży spożycia odpowiednich ilości wapnia i witaminy D. Jaki wpływ na profilaktykę krzywicy i osteoporozy ma dieta? Czy typowa polska dieta jest w stanie zapewnić dzieciom odpowiednie ilości witaminy D, biorąc pod uwagę fakt, że jemy mało ryb, a dzieci szczególnie ich nie lubią? Jaką rolę mogą spełniać produkty wzbogacane w diecie dzieci?

Dzienne zapotrzebowanie na wapń i witaminę D powinno być pokrywane z diety. Wapń zawarty jest przede wszystkim w mleku i produktach mlecznych, warzywach, i suszonych owocach. Źródłem witaminy D są ryby morskie oraz mleko. Dieta u dzieci powyżej pierwszego roku życia niestety zawiera zbyt mało mleka, produktów mlecznych, ryb, warzyw i owoców, co skutkuje istotnymi niedoborami, a w konsekwencji obniżoną mineralizacją kości. Uzupełnianie żywności w składniki, których niedobór dotyczy znacznej części populacji, jest właściwym kierunkiem.

Aby skutecznie zapobiegać niedoborom wapnia i witaminy D należy przede wszystkim edukować rodziców. Czy jako Krajowy Konsultant w dziedzinie Pediatrii może nam Pani powiedzieć, w jaki sposób lekarze pediatrzy mogą pomóc rodzicom w kwestii prawidłowego żywienia dzieci i co mogłoby im to ułatwić?

Niestety zalecenia opublikowane w 2004 roku nie dotarły do wszystkich lekarzy rodzinnych i pediatrów. Ciągle jeszcze spotyka się (niczym nieuzasadnione) zalecenia podawania kilku tysięcy jednostek witaminy D dziennie dziecku karmionemu mieszankami zawierającymi witaminę D lub też nie podawanie jej podczas karmienia piersią. Wydane zalecenia wyraźnie określają pożądane dzienne spożycie wapnia i witaminy D. Działania profilaktyczne powinny polegać na analizowaniu z rodzicami składników codziennej diety dziecka i weryfikowanie jej w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości. Powinno dążyć się do tego, aby całe dzienne zapotrzebowanie na witaminę D i wapń dostarczyć z pożywieniem. W przeprowadzaniu rozmów z rodzicami bardzo pomocne mogą być wszelkie materiały edukacyjne, zawierające wiele praktycznych informacji z zakresu prawidłowej diety dziecka.