Znaczenie właściwej mineralizacji układu kostnego w okresie dzieciństwa

Wywiad z prof. dr hab. n. med. Krystyną Wąsowską-Królikowską, Kierownik Kliniki Alergologii, Gastroenterologii i Żywienia Dzieci UM w Łodzi, Prezes Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego

Pani Profesor, w ramach Dekady Kości i Stawów (dziesięcioletniej inicjatywy WHO obejmującej lata 2000- 2010) organizowane są kampanie promujące spożycie produktów mlecznych wśród dzieci w wieku szkolnym i młodzieży. Mało kto podkreśla rolę i potrzebę wdrożenia odpowiednich działań profilaktycznych we wcześniejszym okresie dzieciństwa. Czy dynamika budowy układu kostnego jest taka sama we wszystkich fazach okresu dzieciństwa?

Kość jest tkanką żywą i podlega stałej odnowie. Okres dzieciństwa i młodzieńczy charakteryzuje przewaga procesów tworzenia nad resorpcją, co przy prawidłowym dowozie wapnia i witaminy D umożliwia osiągnięcie tzw. szczytowej masy kostnej. Prawidłowa mineralizacja kości zmniejsza ryzyko osteoporozy, stanowiącej aktualnie jeden z najważniejszych problemów społecznych. Dynamika budowania układu kostnego jest zróżnicowana w poszczególnych fazach rozwoju dziecka, z największą intensywnością w okresach szybkiego wzrastania, tj. w wieku 3 do 8 lat oraz u nastolatków.

Jaki wpływ na mineralizację układu kostnego mają nawyki żywieniowe utrwalone w okresie dzieciństwa oraz czy niedobory wapnia i witaminy D można nadrobić w każdym jego okresie?

Uwzględnianie w diecie dziecka produktów niezbędnych dla zdrowia, utrwala właściwe nawyki żywieniowe. Prawidłowa podaż wapnia, witaminy D i aktywność fizyczna odgrywają kluczową rolę w mineralizacji układu kostnego i stanowią najistotniejsze elementy profilaktyki osteoporozy. W diecie należy uwzględniać mleko i jego przetwory, zielone warzywa, ryby, produkty wzbogacane, np.: niektóre gatunki pieczywa. Skutki niedoborów pokarmowych można minimalizować zwiększeniem podaży w okresie dzieciństwa i młodzieńczym. W wieku dojrzałym w kośćcu zaczynają powoli przeważać procesy resorpcji nad tworzeniem, co prowadzi do objawowej osteoporozy. Dlatego też profilaktykę należy zaczynać i efektywnie realizować właśnie u dzieci i młodzieży.

Zapotrzebowanie na wapń u dzieci, w przeliczeniu na masę ciała, jest znacznie większe niż u osoby dorosłej. Jak praktycznie powinna być układana dieta dla zbilansowania potrzeb w zakresie podaży wapnia i witaminy D, gdy dziecko kończy 2-3 lata, i zaczyna być żywione zgodnie z tzw. "dietą stołu rodzinnego"? Czy słusznie niektórzy uważają, że niedoborom najlepiej zapobiegać podając dzieciom np. preparaty wapnia?

Pokrycie zapotrzebowania na wapń i witaminę D powinna zabezpieczać prawidłowo zbilansowana dieta. Zalecane spożycie wapnia, zróżnicowane w zależności od wieku, wynosi w przedziale 1-3 lata 800-1000 mg/dobę, u dzieci 4-9 - letnich 800 mg/dobę, w wieku 10-18 lat 1200 mg/dobę. Rekomendowaną dawkę witaminy D ustalono na 400 jednostek.

Badania u dzieci i młodzieży, przeprowadzone w różnych ośrodkach, wykazały niedobory w diecie wapnia u ponad połowy, a witaminy D niemal w całej populacji. Należy jednak podkreślić, że chociaż przyczyna leży w niewłaściwym odżywianiu, to w większości wynika nie z zaniedbania, lecz z braku wiedzy rodziców na temat wartości poszczególnych produktów odżywczych i sposobu prawidłowego bilansowania diety w tym zakresie. Konieczne są, więc praktyczne wskazówki odnośnie zawartości wapnia w zalecanych składnikach codziennej diety. Jedna szklanka mleka zawiera 240 mg wapnia, a jej równoważniki stanowią: 150 g jogurtu, szklanka kefiru lub maślanki, 35 dag białego sera, dwa małe trójkąciki serka topionego, dwa plasterki sera żółtego. Należy również szeroko korzystać z żywności wzbogaconej, wśród której np. produkty mleczne znacząco wzbogacone w wapń mogą stanowić ważne jego źródło w diecie. Ta różnorodność produktów umożliwia nie tylko pokrycie zapotrzebowania na wapń i witaminę D, ale również niezbędne w żywieniu dzieci urozmaicenie codziennej diety. Stosowanie preparatów farmakologicznych wapnia, wyłącznie po konsultacji z lekarzem, jest uzasadnione w stanach znacznego deficytu oraz u dzieci, które nie mogą spożywać odpowiedniej dla pokrycia zapotrzebowania ilości właściwych produktów.

A co można poradzić rodzicom, których dzieci nie tolerują laktozy. Czy dla tych dzieci wszystkie przetwory mleczne są zakazane?

Nietolerancja laktozy (cukier mleczny) jest genetycznie uwarunkowaną niewydolnością enzymatyczną polegającą na obniżeniu aktywności laktozy - enzymu niezbędnego do trawienia tego dwucukru zawartego w mleku. Pojawia się, z narastającą wraz z wiekiem częstością, powyżej 3-5 r. życia i dotyczy w naszej populacji ok. 20-30% dzieci, młodzieży i osób dorosłych. Podstawowe objawy, o różnym stopniu nasilenia, obejmują: biegunkę i/lub wzdęcia brzucha, kurczenia czy kolkę ujawniające się po spożyciu mleka. Najgorzej tolerowane jest słodkie mleko, zaś przetwory mleczne z reguły nie prowokują nasilonych objawów. Zwykle dobrze tolerowane są jogurty i kefiry, które zawierają szczepy bakteryjne uwalniające w przewodzie pokarmowym pewną pulę brakującego enzymu. Możliwe jest również stosowanie laktazy w tabletkach przed lub na początku posiłku mlecznego.

Tak, więc również u dzieci z nietolerancją laktozy nie należy rezygnować z udziału w diecie mleka i jego przetworów. Po konsultacji z lekarzem istnieje możliwość właściwego dobrania produktów, zapewniających pokrycie zapotrzebowania na wapń i zbilansowanie diety w trosce o właściwą mineralizację układu kostnego.