|
Mikroflora jelitowa a odżywianie organizmu dr Tomasz Pytrus
specjalista pediatra, gastroenterolog
II Katedra i Klinika Pediatrii, Gastroenterologii i Żywienia we Wrocławiu
Przewód pokarmowy noworodka tuż po urodzeniu jest praktycznie jałowy i zawiera bardzo małą liczbę różnych drobnoustrojów, głównie bakterii docierających do jego światła w trakcie porodu z dróg rodnych matki oraz ze środowiska zewnętrznego w pierwszych dniach życia. Rodzaj oraz liczba tych mikroorganizmów ma istotne znaczenie dla dalszego rozwoju dziecka, wpływa również na stan zdrowia osób dorosłych. Zespół drobnoustrojów zasiedlających jelito określany jest mianem mikroflory jelitowej i stanowi dynamicznie zmieniający się system, na który wpływ mają wiek dziecka, rodzaj diety, leki (przede wszystkim stosowanie antybiotyków), a ponadto warunki życia oraz specyficzne właściwości danego organizmu. Jej fizjologiczny skład ma istotne znaczenie dla utrzymywania prawidłowego stanu zdrowia człowieka. Mówiąc o mikroflorze przewodu pokarmowego mamy na myśli różne drobnoustroje (bakterie, grzyby, pierwotniaki), które są obecne głównie w jelicie cienkim oraz grubym. Kolonizacja jelita ma charakter zróżnicowany:
- jelito cienkie zasiedla od 103 do 107 komórek bakteryjnych na gram treści jelitowej,
- w jelicie grubym liczba ta wynosi odpowiednio od 1011 do 1014 stanowiąc zasadniczy element mikroflory jelitowej [1].
W odróżnieniu od jelita, w żołądku liczba mikroorganizmów jest bardzo mała, ze względu na panujące tam niekorzystne warunki związane z działaniem kwasu solnego. Jedną z niewielu bakterii posiadających zdolność kolonizacji błony śluzowej żołądka jest bakteria Helicobacter pylori, która w odpowiednich warunkach może być przyczyną zapalenia żołądka, choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy, a przewlekłe zakażenie zwiększa w przyszłości ryzyko występowania raka żołądka.
Prawidłowa mikroflora jelitowa, a więc odpowiednie pod względem jakościowym oraz ilościowym różne szczepy bakteryjne pełnią bardzo wiele istotnych funkcji umożliwiając prawidłowe działanie organizmu. Powszechnie znane jest oddziaływanie ochronne niektórych drobnoustrojów, które zapobiegają namnażaniu się bakterii chorobotwórczych w jelicie, co może zmniejszać ryzyko występowania pewnych chorób, np. ostrej biegunki infekcyjnej. Takie ochronne działanie wywołują bakterie produkujące kwas mlekowy z rodzaju Lactobacillus, Bifidobacterium, Bacteroides. Do innych znanych działań zaliczyć należy modulowanie funkcji układu odpornościowego, poprzez wzrost syntezy białek odpornościowych (tzw. immunoglobulina IgA) oraz zakwaszanie treści jelitowej, co hamuje rozwój bakterii chorobotwórczych. Wymienione szczepy bakteryjne wpływają na prawidłową regulację procesów trawiennych, biorą udział w wytwarzaniu witamin z grupy B oraz K, a także prawdopodobnie zmniejszają ryzyko występowania niektórych nowotworów poprzez hamowanie aktywności enzymów uczestniczących w wytwarzaniu czynników rakotwórczych tzw. kancerogenów.
Bakterie z rodzaju Bacteroides biorą udział w wytwarzaniu tzw. krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, które są istotnym źródłem energii dla komórek błony śluzowej jelita (enterocytów). Bakterie te ponadto wpływają na prawidłową czynność motoryczną (perystaltykę) jelit oraz modulują reakcje immunologiczne w świetle przewodu pokarmowego. Nieprawidłowy skład mikroflory jelitowej może być przyczyną wielu dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, takich jak nudności, wzdęcia, uczucie dyskomfortu po posiłku, bóle brzucha, biegunka czy zaparcia. Stan taki, szczególnie jeśli utrzymuje się długotrwale, wywołuje poczucie przewlekłej choroby, jest przyczyną wykonywania często zbędnych i inwazyjnych badań diagnostycznych, co w konsekwencji może prowadzić do obniżenia jakości życia. Skład flory jelitowej podlega dynamicznym zmianom. Niektóre czynniki takie jak karmienie naturalne oraz odpowiednia dla wieku dieta sprzyjają rozwojowi prawidłowej flory jelitowej. Z kolei inne czynniki takie jak antybiotyki – szczególnie podawane doustnie – poprzez eliminację fizjologicznej mikroflory sprzyjają zasiedlaniu światła jelita patologicznymi drobnoustrojami, które w pewnych warunkach mogą być przyczyną groźnych dla zdrowia chorób. Przykładami chorób, będących niekorzystnym efektem stosowania oraz działania antybiotyków, są biegunka poantybiotykowa oraz tzw. rzekomobłoniaste zapalenie jelit. W Celu
zmniejszenia ryzyka wystąpienia takich powikłań coraz powszechniej w ostatnich latach stosowane są probiotyki.
Probiotyki to precyzyjnie określone i zbadane żywe drobnoustroje w odpowiedniej liczbie wchodzące w skład różnych preparatów lub produktów spożywczych, które poprzez wpływ na mikroflorę jelitową ustroju wywierają korzystny efekt prozdrowotny. Praktycznie oznacza to, że mogą powodować złagodzenie przebiegu oraz czasu trwania określonych chorób, a ich stosowanie zmniejsza ryzyko występowania pewnych schorzeń. [2]. Aktualnie dostępne są gotowe preparaty zawierające wymienione drobnoustroje. Probiotyki obecne na rynku występują w postaci różnych preparatów farmaceutycznych, tzw. żywności probiotycznej (jogurty, mleko), a w ostatnich latach stanowią również dodatek do mleka modyfikowanego, stosowanego w żywieniu niemowląt. Wzbogacenie mleka dla niemowląt w probiotyki stanowi kolejny istotny krok, którego celem jest upodobnienie składu mleka sztucznego do pokarmu matki będącego nadal niedoścignionym wzorem pożywienia o idealnym składzie. Wszystkie probiotyki muszą charakteryzować się jednocześnie dwoma cechami:
1) bezpieczeństwem stosowania,
2) korzystnym wpływem na zdrowie człowieka.
Takie działania powinny być potwierdzone naukowo w badaniach o odpowiedniej mocy, prawidłowo skonstruowanych metodologicznie i zawsze dotyczących tylko jednego, ściśle określonego szczepu bakteryjnego.
Innym rodzajem produktów są prebiotyki. Prebiotyki to oporne na trawienie substancje zawarte w żywności bądź do niej dodawane, które selektywnie pobudzają wzrost i/lub aktywność wybranych szczepów bakterii obecnych w przewodzie pokarmowym człowieka, w sposób korzystny dla zdrowia żywiciela. Prebiotyki to najczęściej niestrawne węglowodany (głównie pochodne fruktozy, galaktozy i inne), które stanowią substrat fermentacyjny dla niektórych wybranych szczepów bakterii; selektywnie pobudzają ich wzrost, tak aby stały się one dominującym składnikiem mikroflory przewodu pokarmowego. Obecnie prebiotyki dodawane są również do mleka dla niemowląt. O synbiotykach mówimy jeśli występuje połączenie działania probiotyku i prebiotyku. Takie połączenie zapewnia skuteczniejsze działanie na florę jelitową, gdyż wyselekcjonowane szczepy bakterii (probiotyki) są pobudzane przez stymulujące je prebiotyki.
Probiotyki, probiotyki i synbiotyki wykorzystywane są w produkcji tzw. żywności funkcjonalnej, czyli wspierają taki sposób żywienia, który wywiera korzystny wpływ na jedną lub więcej funkcji organizmu, poprawia stan zdrowia i samopoczucia lub też zmniejsza ryzyko występowania choroby. Żywność funkcjonalna musi przypominać swoją postacią tradycyjną żywność i wykazywać korzystne działanie w ilościach zwyczajowo spożywanych z dietą. Żywnością funkcjonalną nie są z definicji żadne preparaty tabletkowane, suplementy odżywcze ani jakiekolwiek inne środki farmaceutyczne. Musi to być produkt otrzymany ze składników naturalnych i posiadający udokumentowany klinicznie pozytywny efekt prozdrowotny [3]. Przykład może stanowić wzbogacanie czekolady w bakterie, które w wyniku fermentacji wytwarzają kwas mlekowy, czy też napoje owocowe zawierające probiotyczne szczepy bakterii.
Już Hipokrates postulował/zaproponował: „Niech żywność będzie Twoim lekarstwem, a lekarstwo Twoją żywnością”. Natomiast nazywany ojcem nowożytnej medycyny Paracelsus, podkreślał już w XVI wieku, że „wszystko jest trucizną i nic nie jest trucizną, bo tylko dawka czyni truciznę”. Takie sentencje podkreślają znaczenie składników spożywanej żywności. Starożytne kultury Wschodu nie rozgraniczały leków i pożywienia. Pod koniec XX wieku, wraz z niespotykanym wcześniej w historii postępem nauki, pojawiła się koncepcja żywności funkcjonalnej. Jest to żywność obdarzona szczególnymi właściwościami, istotnymi dla zachowania zdrowia, zwiększenia wydolności organizmu czy zaspokajania jego szczególnych potrzeb w różnych stanach fizjologicznych oraz patologicznych. Rozwinięciem tych koncepcji jest obecnie coraz bardziej powszechne stosowanie probiotyków, prebiotyków i synbiotyków, o których nie było wówczas wystarczającej wiedzy. Doskonałym przykładem praktycznego zastosowania osiągnięć nauki w tej kwestii jest seria produktów Activia, który jest fermentowanym napojem mlecznym. W jego składzie są obecne szczepy bakterii jogurtowych (Lactobacillus bulgaricu i Streptococcus thermophilus) w połączeniu ze swoistym probiotycznym szczepem startowym: Bifidobacterium animalis subsp. lactis DN-173 010.
Piśmiennictwo
- Socha J., Stolarczyk A, Probiotyki i prebiotyki jako przykład żywności funkcjonalnej, 2002, Pediatria Współczesna. Gastroenterologia, Hepatologia i Żywienie dziecka, 4, 1,15-18.
- Szajewska H. Zastosowanie probiotyków w pediatrii. Standardy Medyczne-Pediatria. 2008;4(5),
1-10.
- Kunachowicz H., Kłys W.: Żywność funkcjonalna. Wpływ dodatku prebiotyków i probiotyków
na wartość odżywczą żywności. Pediatria Współczesna. Gastroenterologia, Hepatologia i Żywienie dziecka, 2002;4(1):33-40.
|