Probiotyki dla zdrowia człowieka

prof. dr hab. Zdzisława Libudzisz
Instytut Technologii Fermentacji i Mikrobiologii Politechniki Łódzkiej

Słowo probiotyk "pro bios" pochodzi z języka greckiego i znaczy "dla życia". Probiotyki są specyficznymi (unikatowymi) szczepami mikroorganizmów, najczęściej z rodzajów Lactobacillus i Bifidobacterium, które podawane człowiekowi lub zwierzętom wywierają na ich organizmy korzystny wpływ.

Zgodnie z ustaleniami przyjętymi przez Światowe Organizacje FAO/WHO, jedynie szczepy bakterii, dla których w badaniach klinicznych udowodniono korzystne efekty dla zdrowia człowieka, mogą być określane jako probiotyczne. Człowiek może spożywać bakterie probiotyczne w postaci preparatów farmaceutycznych, najczęściej są to liofilizaty bakterii o gęstości 1010 komórek/g lub w postaci żywności suplementowanej tymi bakteriami. Zalecane jest, aby liczba żywych bakterii probiotycznych w 1 gramie produktu spożywczego wynosiła około 108 komórek. 100-gramowa porcja zapewni wtedy ilość wystarczającą dla wywołania korzystnych dla zdrowia efektów.

Pamiętać jednak należy, że korzyść spożywania produktu probiotycznego dla zdrowia człowieka jest związana ze specyficznymi właściwościami danego szczepu probiotycznego. Na opakowaniu probiotycznego preparatu farmaceutycznego lub produktu spożywczego musi być więc zamieszczona nazwa (symbol) szczepu i wskazanie, w jakim celu należy go stosować i jakich efektów zdrowotnych należy oczekiwać.

Lactobacillus rhamnosus, szczep GG chroni np. przed biegunkami po antybiotykoterapii, jest skuteczny w leczeniu i zapobieganiu biegunkom rotawirusowym, biegunkom spowodowanym przez Clostridium difficile, ogranicza występowanie atopowego zapalenia skóry u dzieci z alergią i wykazuje właściwości antagonistyczne w stosunku do bakterii wywołujących próchnicę zębów.

Lactobacillus casei szczep Shirota jest skuteczny w leczeniu biegunek rotawirusowych, reguluje pasaż jelitowy, obniża aktywność enzymów fekalnych, chroni przed mutagenami pokarmowymi, wspomaga układ odpornościowy we wczesnych stadiach raka okrężnicy. Inne szczepy probiotyczne będą wywoływały inne lub w innym stopniu nasilenia efekty poprawy czy zapewnienia dobrego stanu zdrowia człowieka.

Lista korzystnych właściwości określonych szczepów probiotycznych jest już w tej chwili bardzo długa. Zależnie od szczepu, probiotyki przywracają naturalny, właściwie funkcjonujący układ mikroflory jelitowej, hamują rozwój wielu mikroorganizmów chorobotwórczych, zmniejszają częstość występowania biegunek podróżnych, łagodzą przebieg i skracają czas trwania niektórych biegunek bakteryjnych i wirusowych (np. wywołanych przez Clostridium difficile, Shigella, Salmonella, enterotoksyczne szczepy Escherichia coli czy rotawirusy), zapobiegają wystąpieniu lub łagodzą przebieg biegunek poantybiotykowych, zmniejszają nasilenie biegunek popromiennych, likwidują lub zmniejszają objawy nietolerancji laktozy, działają hipocholesterolemicznie, mogą działać leczniczo w encefalopatii wątrobowej, a także normalizują zaburzenia motoryki jelit u ludzi w podeszłym wieku.

Interesujące są także badania dokumentujące antagonizm niektórych szczepów probiotycznych w stosunku do Helicobacter pylori, bakterii związanej z powstawaniem wrzodów żołądka i dwunastnicy.

Spożywanie produktów probiotycznych może być korzystne w leczeniu biegunek czynnościowych oraz może skrócić czas nosicielstwa pałeczek z rodzaju Salmonella. Ponadto po ku racji antybiotykowej spożywanie preparatów lub produktów probiotycznych pozwala na szybsze przywrócenie równowagi naturalnej mikroflory jelitowej człowieka. Bakterie probiotyczne wspomagają specyficzne i niespecyficzne mechanizmy obronne człowieka i zwierząt. Immunomodulacyjne działanie bakterii mlekowych może dodatkowo zmniejszać reakcje uczuleniowe u ludzi.

Mechanizmy aktywności przeciwnowotworowej bakterii mlekowych mogą być związane ze stymulacją układu immunologicznego człowieka oraz wynikają z hamowania w jelitach rozwoju bakterii syntetyzujących enzymy katalizujące przemiany prekursorów związków karcynogennych do związków karcynogennych. Bakterie mlekowe zdolne są ponadto do wykorzystywania (lub wiązania) związków rakotwórczych pochodzących z diety lub tworzonych przez bakterie chorobotwórcze w jelitach, np. nitrozoamin, azobarwników, mikotoksyn czy pirolizatów aminokwasów. Uważa się ponadto, że spożywanie produktów żywnościowych z udziałem bakterii probiotycznych może mieć znaczenie w zapobieganiu miażdżycy i chorobie wieńcowej serca.

Niestety nie wszystkie badania naukowe wykazujące wymienione wyżej korzystne właściwości określonych szczepów probiotycznych były przeprowadzone z należytą starannością. Należy ponadto zdawać sobie sprawę, że nie można oczekiwać zbyt szybko pozytywnych wyników spożywając produkty z dodatkiem bakterii probiotycznych i pamiętać, że ze względu na osobnicze zróżnicowanie mikroflory jelitowej, reakcja każdego organizmu może być nieco odmienna. Zrozumienie znaczenia mikroflory jelitowej, udokumentowanie korzystnej funkcji bakterii probiotycznych nabiera coraz większego znaczenia w uprzemysłowionym świecie, szerzących się tzw. chorobach cywilizacyjnych i starzejących się społeczeństwach.

Spożywanie coraz większej ilości żywności wstępnie przygotowanej ( tzw. "fast food" ), zawierającej często zbyt dużo tłuszczy, a za mało warzyw, jest również czynnikiem, który niekorzystnie modyfikuje zespół mikroflory jelitowej człowieka. Nie ma w tej chwili już wątpliwości, że mikroflora jelitowa i jej pożądana modyfikacja z wykorzystaniem preparatów i produktów probiotycznych może chronić przed schorzeniami jelitowymi oraz może wpływać na ogólną poprawę zdrowia gospodarza.

Znaczenie probiotyków dla zdrowia człowieka niewątpliwie zostało podkreślone zorganizowaniem w roku 2002 inauguracyjnego zjazdu Międzynarodowego Stowarzyszenia Probiotycznego i Prebiotycznego (International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics, ISAPP) w Kanadzie.

Można przewidywać, że powstanie tego stowarzyszenia oraz opracowanie uwarunkowań prawnych, dotyczących procedur badań i oznakowania produktów probiotycznych zwiększą zaufanie między naukowcami i lekarzami, a konsumentom pozwolą na spożywanie produktów probiotycznych z pełnym zaufaniem do ich wartości.


*efekt zależny od właściwości szczepu probiotycznego