Układ odpornościowy a probiotyki

Wywiad z prof. dr hab. Kazimierzem Madalińskim, kierownikiem Zakładu Immunopatologii w Państwowym Zakładzie Higieny

Panie Profesorze, jakie są podstawowe cechy i elementy układu odpornościowego człowieka?

Podstawowe cechy układu odpornościowego to zdolność rozpoznania czynnika zakaźnego (lub ogólniej: antygenu) i odpowiedzi na ten czynnik, manifestujące się wytwarzaniem uczulonych komórek i przeciwciał ochronnych oraz pamięć immunologiczna, pamięć kontaktu z antygenem (zbliżona do pamięci mózgu). W celu uchronienia przed działaniem czynników zakaźnych organizm angażuje szereg narządów, jak szpik kostny, śledziona, węzły chłonne, a w młodszym wieku także grasica.

Głównymi wykonawcami funkcji układu odpornościowego są takie komórki, jak limfocyty T i ich subpopulacje, limfocyty B, fagocyty jednojądrzaste (makrofagi, komórki dendrytyczne), granulocyty obojętnochłonne, a także cytokiny, substancje przenoszące wiadomość o zagrożeniu.

Ważnymi elementami układu odpornościowego są pewne systemy lokalne, jak tkanka limfatyczna i grudki chłonne, zgrupowane wzdłuż prawie całej powierzchni układu oddechowego oraz zgrupowane wzdłuż powierzchni przewodu pokarmowego. Tkanka limfatyczna przewodu pokarmowego, który jest zasiedlony przez gigantyczną liczbę 1014 bakterii, w odpowiedzi wytwarza nieco tylko mniejszą (~1012) liczbę komórek odpornościowych. Jest to największe skupisko komórek odpornościowych w ustroju.

Wiemy, że prawidłowy skład mikroflory przewodu pokarmowego jest dla nas bardzo istotny. Czy nasz organizm ma możliwość samodzielnego budowania go?

Dla prawidłowego funkcjonowania układu odporności konieczny jest pewien poziom ekspozycji na antygeny otaczającego środowiska, w tym również antygeny zakaźne. Ważne jest także, aby organizm już od wieku dziecięcego miał wszechstronny kontakt z drobnoustrojami, których dużą część stanowią bakterie saprofityczne nieszkodliwe dla zdrowia człowieka.

Dużym zagrożeniem dla nowego pokolenia wchodzącego w życie jest niedostateczny "trening" układu odporności, wynikający z bardzo czystych, czasem prawie sterylnych, warunków wychowania już od niemowlęctwa. Takie warunki powodują, że dziecko ma ograniczoną możliwość budowania prawidłowego składu mikroflory przewodu pokarmowego. W takich przypadkach występuje obniżony udział bakterii probiotycznych, zwłaszcza z rodzajów Lactobacillus i Bifidobacterium w zasiedleniu przewodu pokarmowego, co może stać się przyczyną chorób.

Badania, które wykazały obniżony udział bakterii probiotycznych w zasiedleniu przewodu pokarmowego dzieci, np. z krajów o wysokim odsetku alergii, w porównaniu do dzieci z krajów o niskim odsetku alergii, spowodowały znaczne zainteresowanie zastosowaniem probiotyków do prewencji chorób alergicznych.

Jaka jest rola bakterii probiotycznych w budowaniu optymalnego składu mikroflory układu jelitowego?

W wielu badaniach wykazano, że niektóre probiotyki posiadają właściwości pobudzania oraz regulacji układu odpornościowego poprzez działanie na układ cytokin i limfocytów zawiadujących rodzajem odpowiedzi odpornościowej. Bakterie probiotyczne wspierają układ limfocytów pomocniczych (Th1). Limfocyty Th1 wydzielają swoiste cytokiny, co prowadzi do eliminacji patogenów. Nie jest to jedyny mechanizm ich działania. Bakterie probiotyczne, zasiedlając przewód pokarmowy, zajmują nisze, które mogłyby być miejscem dla bakterii patogennych, stanowiąc dla nich konkurencję. Ponadto stymulują też dojrzewanie i różnicowanie komórek nabłonka jelitowego, co korzystnie wpływa na funkcjonowanie śluzówki jelita.

Na podstawie wszystkich zebranych dotychczas danych naukowych na temat działania probiotyków stwierdzono również, że mogą być one stosowane wspomagająco w zaburzeniach żołądkowo-jelitowych. Wzrastają nadzieje, że w przyszłości będą one mogły być stosowane także jako ważny element zwalczania takich schorzeń, jak alergie, a nawet choroby nowotworowe.

Panie Profesorze, serdecznie dziękuję za rozmowę.
Wywiad przeprowadziła
Ewa Zacharewicz