Zalecenia żywieniowe w profilaktyce cholesterolowej

prof. dr hab. n. med. Longina Kłosiewicz-Latoszek
Zakład Profilaktyki Chorób Żywieniowozależnych z Poradnią Chorób Metabolicznych,
Instytut Żywności i Żywienia w Warszawie
Zakład Medycyny Zapobiegawczej i Higieny UM w Warszawie

Redukcja stężenia cholesterolu LDL (LDL-C) jest głównym celem profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych (ChSN). Istnieją dowody kliniczne, iż zmiana stylu życia koryguje czynniki ryzyka ChSN, a w tym zaburzenia lipidowe. Poza zwiększeniem aktywności fizycznej i zaprzestaniem palenia papierosów niezwykle ważna jest zmiana sposobu żywienia.

Zmniejszenie spożycia kwasów tłuszczowych nasyconych (SFA) oraz izomerów trans nienasyconych kwasów tłuszczowych (TFA) i zastąpienie ich wielonienasyconymi (PUFA) lub jednonienasyconymi (MUFA) kwasami tłuszczowymi, zmniejsza stężenie cholesterolu LDL i ryzyko ChSN. Kwasy tłuszczowe nasycone oraz trans poza zwiększaniem stężenia LDL-C wykazują działanie prozapalne i prozakrzepowe oraz powodują dysfunkcję śródbłonka, co dostarcza dodatkowych dowodów za ograniczaniem ich spożycia w profilaktyce miażdżycy. Z kolei nienasycone kwasy tłuszczowe (MUFA i PUFA n-6) zmniejszają stężenie LDL-C oraz poprawiają funkcję śródbłonka.

W diecie chorego z podwyższonym stężeniem cholesterolu zawartość kwasów tłuszczowych nasyconych powinna być poniżej 7% ogółu energii, co odpowiada 15 g przy spożyciu 2000 kcal dziennie. Głównym źródłem SFA są tłuste produkty i tłuszcze pochodzenia zwierzęcego.

Izomery trans nienasyconych kwasów tłuszczowych powstają podczas utwardzania olejów roślinnych. Głównym ich źródłem są produkty wytwarzane z ich udziałem, czyli tłuszcz smażalniczy, wyroby cukiernicze i czekoladowe, a także żywność typu fast food.

Zawartość kwasów tłuszczowych wielonienasyconych powinna wynosić 6–10% zapotrzebowania energetycznego przy stosunku kwasów n-6/n-3 mniejszym niż 4:1, a zawartość kwasów tłuszczowych jednonienasyconych do 20% ogółu energii. Głównym źródłem tych kwasów są oleje roślinne. Szczególnie zalecanym tłuszczem jest olej rzepakowy i oliwa z oliwek oraz margaryny z nich produkowane. Tłuszcze te zawierają głównie MUFA, a zatem mogą być spożywane na surowo i stosowane do smażenia. Inne oleje roślinne (kukurydziany, sojowy, słonecznikowy) zawierają więcej PUFA n-6, a zatem należy unikać smażenia z ich udziałem, gdyż podczas ogrzewania powstają szkodliwe nadtlenki.

W profilaktyce ChSN i w leczeniu zaburzeń lipidowych niezwykle ważne jest spożywanie ryb co najmniej 2 x w tygodniu. Ryby są źródłem PUFA n-3, takich jak: eikozapentaenowy (EPA) i dokozaheksaenowy (DHA), które zmniejszają stężenie trójglicerydów i ciśnienie krwi oraz wykazują działanie antyarytmiczne, przeciwzapalne i antytrombogenne. W prewencji wtórnej zaleca się stosowanie kwasów omega-3 w postaci kapsułek w dawce 1 g/d. Większe dawki (1–4 g/d) można zastosować w hipertrójglicerydemii.

W diecie osób zdrowych, jak i osób z podwyższonym stężeniem cholesterolu bardzo ważne jest spożycie warzyw i owoców w ilości co najmniej 400 g i więcej dziennie. Stanowią one cenne źródło witamin, flawonoidów, składników mineralnych i błonnika. Każda dodatkowa porcja warzyw i owoców w diecie zmniejsza ryzyko incydentów sercowo-naczyniowych o 4%, a udarów o 5%.

Spośród witamin istotne znaczenie ma witamina E, C i karotenoidy, którym przypisywane jest działanie zapobiegające oksydacji LDL. Antyoksydanty ponadto poprawiają funkcję śródbłonka, hamują aktywność enzymów prooksydacyjnych oraz agregację płytek krwi, a także rozszerzają obwodowe naczynia krwionośne. Głównym ich źródłem powinny być naturalne produkty pokarmowe, a nie suplementacja, która jak wynika z badań klinicznych, nie przynosi korzyści w prewencji pierwotnej i wtórnej ChNS. Nie jest również uzasadniona suplementacja witaminami z grupy B. zwłaszcza B6 i B12 oraz kwasem foliowym, które redukują stężenie homocysteiny w surowicy, ale nie zmniejszają ryzyka ChSN.

Istotne znaczenie w diecie odgrywa błonnik, którego źródłem są rośliny strączkowe, produkty zbożowe pełnoziarniste, warzywa i owoce. Frakcja nierozpuszczalna błonnika poprawia perystaltykę jelit i łagodzi zaparcia, natomiast frakcja rozpuszczalna wykazuje działanie metaboliczne, polegające na redukcji stężenia cholesterolu i trójglicerydów oraz stężenia glukozy w surowicy. Błonnik odgrywa istotną rolę w odchudzaniu, gdyż pęcznieje w żołądku i daje uczucie sytości.

Reasumując, należy podkreślić, iż w profilaktyce i leczeniu hipercholesterolemii leczenie dietetyczne jest podstawą postępowania zarówno przed, jak i podczas farmakoterapii. Aby obniżyć stężenie cholesterolu należy ograniczyć spożycie SFA i TFA oraz zwiększyć spożycie MUFA, PUFA n-6 i błonnika. Spożywanie antyoksydantów zgodnie z zapotrzebowaniem chroni LDL przed oksydacją. Korzystne działanie redukujące cholesterol spełniają sterole i stanole dodawane do diety. Modyfikując sposób żywienia zgodnie z zaleceniami można obniżyć stężenie cholesterolu LDL o 20–30%. Aby osiągnąć jak najkorzystniejszy efekt hipocholesterolemiczny diety należy wybierać odpowiednie produkty spożywcze (tabela 1).

Tabela 1.
Wybór produktów spożywczych w profilaktyce hipercholesterolemii i chorób sercowo-naczyniowych.

Piśmiennictwo:

Kłosiewicz-Latoszek L., Szostak W.B., Podolec P., et. al.: Polish Forum for Prevention Guidelines on Diet. Kardiol. Pol., 2008, 66, 812-814.
Kłosiewicz-Latoszek L., Szostak W.B.: Żywienie a choroby sercowo-naczyniowe, Forum Profilaktyki, 2008, 10,1, www.pfp.edu.pl
European guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice. Fourth Join Task Force. Eur. J. Cardiovasc. Prev. Rehab., 2007; 14 Supl. 2: 1-113.
Lichtenstein A.H., Appel L.J., Brands M. i wsp.: Diet and lifestyle recommendations revision 2006. A scientific statement from the American Heart Association Nutrtion Committee. Circulation 2006; 114: 82-96.