Leczenie dietetyczne: prebiotyki i probiotyki - odrębności pediatryczne

prof. dr hab. Jerzy Socha Klinika Gastroenterologii, Hepatologii i Immunologii, Instytut - "Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie

LECZENIE DIETETYCZNE: PREBIOTYKI I PROBIOTYKI
Chociaż nasza wiedza na temat roli żywności w zapobieganiu i leczeniu zaparć nie jest jeszcze kompletna, staramy się pomagać pacjentom poprzez stosowanie właściwej diety. Dla pediatry bardzo ważna jest możliwość leczenia nieinwazyjnego, jaką daje leczenie żywieniowe. Dla zrozumienia patogenezy zaparć istotna jest relacja pomiędzy mikroflorą jelitową a perystaltyką jelit. Mało jest prac dotyczących tego zagadnienia. Na przykład u dzieci z zaparciami G. Zoppi wykazał:

• wzrost clostridia i bifidobacterii (Clostridia - 9,3 vs 6,6 log 10/g kału; Bifidobacterie - 8,2 vs 5,5 ) = dysbioza*
• nieznaczne zmiany w enzymach (glukuronidaza, galaktozydazy, glukozydazy nmol /g kału)*
• calcium polycarbophil -0,62 /g 2x dz - nie zmieniał ekosystemu jelitowego

Oddziaływanie na motorykę jelit jest jedną z licznych funkcji, którą sprawuje żywność funkcjonalna.

RELACJA MIĘDZY MIKROFLORĄ A PERYSTALTYKĄ JELITOWĄ
Do końca nie wiemy, jakie mechanizmy biorą udział w tym procesie. Z całą pewnością pierwszoplanową role odgrywają krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe powstające w procesie fermentacji w jelicie grubym. Warto też zwrócić uwagę na uwalnianie peptydów jelitowych zwłaszcza PYY i ich wpływie na motorykę jelitową. Nadal jednak nasza wiedza jest niewystarczająca.

PRZEWLEKŁE ZAPARCIA - LECZENIE
W leczeniu zaparć istotna jest dieta, zawartość błonnika w produktach. W swoim wystąpieniu chciałbym zwrócić uwagę na prebiotyki i probiotyki w regulacji motoryki jelit. Są one tylko jednym z ważnych elementów, zwłaszcza w okresie utrwalania naszego leczenia farmakologicznego i w zapobieganiu nawrotów Podając żywność, w szczególności błonnik, musimy zwracać szczególną uwagę na łączenie ich z płynami. W przypadku dorosłych pacjentów mamy jasno określoną normę dzienną spożycia błonnika. Dla dzieci > 2 r.z wzór: ilość lat + 0.5g/kg m.c. Spożycie błonnika np. dla dziecka 2 letniego wyniesie ok. 8-10 g. Nie można podać zbyt dużej ilości błonnika, ponieważ może to prowadzić do nadmiernej fermentacji bakteryjnej, czego konsekwencją są wzdęcia i bóle brzucha. Ogólnie przyjmuje się, ze niedobór błonnika sprzyja zaparciom. Jednak są publikacje, które wskazują, że istnieją pacjenci z zaparciami, którzy spożywają zalecane ilości błonnika. Nadmiar błonnika pokarmowego w diecie może powodować różnorakie problemy, takie jak obniżenie wchłaniania niektórych składników mineralnych, obniżenie łaknienie. Dla dzieci nie jest to obojętne, gdyż niedobór jakichkolwiek składników w młodym organizmie może zaburzać ich wzrost. Co w takim razie robić? Przede wszystkim stopniowo zwiększać i urozmaicać spożycie błonnika u dzieci powyżej 2 roku życia. Należy także zacząć podawać nowe postaci błonnika. Bardzo popularny ostatnio w terapii jest Glucomannan ze względu na małą objętość i walory smakowe. Jak wykazały badania, odpowiednie dawki błonnika wpływają na poprawę pracy jelit i likwidują zaparcia tzn. zwiększają częstość stolców, poprawiają ich konsystencje i zmniejszają nasilenie encopresis (popuszczania stolca). Ma to ogromne pozytywne konsekwencje w przystosowaniu do życia społecznego. Największy problem sprawiają lekarzom dzieci z uszkodzeniem centralnego układu nerwowego, co prowadzi do ciężkich i długotrwałych zaparć. W tych przypadkach w terapii stosuje się również zwiększenie ilości płynów oraz spożywanego błonnika. Dobre efekty u tych dzieci uzyskano po zastosowaniu preparatu Glucomann w dawce 100mg /kg ciała 2 razy dziennie, maksymalnie 5g / dobę. Nie stwierdzono wpływu preparatu na motoryke jelita (czas tranzytu). Obniżenie czasu tranzytu jest tutaj uwarunkowane uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego a nie niskim spożyciem błonnika.

PROBIOTYKI I PREBIOTYKI ORAZ ICH ROLA W PROFILAKTYCE I LECZENIU ZAPARĆ
Prebiotyki należą do oligosacharydów, nie ulegają hydrolizie i wchłanianiu w górnym odcinku przewodu pokarmowego stymulują korzystną zmianę składu mikroflory przewodu pokarmowego w kierunku rozwoju Bifidobacterium i Lactobacillus. W wyniku procesu fermentacji bakteryjnej dochodzi do wytwarzania krótkołańcuchowych kwasow tłuszczowych. Do prebiotyków należą: inulina, fruktooligosacharydy, czy galaktooligosacharydy.
Naturalnym źródłem prebiotyków dla niemowląt jest pokarm kobiecy. Zawiera on ok. 130 substancji oligosacharydowych w ilości prawie 2g/100ml. Dostępne na rynku mleka dla wcześniaków i niemowląt z problemami w oddawaniu stolca zawierają dwa prebiotyki (FOS - fruktooligosacharydy i GOS - galaktooligosacharydy w ilościach 0,4 do 0,8 g /100 ml. W wyniku ich stosowania stwierdzono wzrost i lości bifidobakterii w stolcu, wzrost liczby stolcówi luźniejszą ich konsystencje porównywalną u niemowląt karmionych piersią. Od wielu lat w leczeniu zaparć stosuje się laktulozę o właściwościach prebiotycznych.
Wpływ probiotyków na zaparcia Systematyczny przegląd badań z randomizacją wykazał, że dwa szczepy probiotyczne, Lactobacillus casei Shirota oraz Escherichia coli Nissle 1917, stosowane u osób dorosłych z zaparciami, znamiennie zwiększają liczbę wypróżnień w ciągu tygodnia (A. Banaszkiewicz , 2005 r. - rozprawa doktorska).

Podsumowując należy podkreślić, że w profilaktyce i leczeniu kompleksowym zaparć znaczącą rolę odgrywa dieta uwzględniająca błonnik pokarmowy, prebiotyki i probiotyki. Poprzez edukację powinniśmy zachęcać rodziców do stopniowego wzbogacania jadłospisu małych dzieci (zwłaszcza po 2 r.ż) w warzywa, owoce, mleko, jogurty itd. Dieta małego, rosnącego dziecka musi być urozmaicona, zawierać wszystkie niezbędne składniki pokarmowe, zabezpieczać prawidłowy rozwój psychosomatyczny, a jednocześnie zapobiegać chorobom cywilizacyjnym, do których należy również zaliczyć zaparcia ze względu na ich częstość i niekorzystne konsekwencje dla zdrowia.