Rola żywienia w profilaktyce zaparć i regulacji pasażu jelitowego

prof. dr hab. Anna Gronowska-Senger, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji, Katedra Żywienia Człowieka

Zaparcia to przykra i wstydliwa dolegliwość, do której wielu z nas niechętnie się przyznaje, ale z całą pewnością doświadczyło jej w swoim życiu. Z opracowań międzynarodowych wynika, że populacja osób dorosłych, które cierpią na zaparcia, w zależności od kraju, sięga od 25% do 50%.

Dane te są szacunkowe z dwóch powodów. Przede wszystkim dlatego, że brak jest jednoznacznej definicji, co rozumie się pod pojęciem zaparcia. Powoduje to rozbieżności w podawanych wartościach dotyczących występowania zaparć u dorosłych. Druga przyczyna tkwi w metodologii badania - badania populacyjne zwykle przeprowadzane są na zasadzie samooceny, przez co obarczone są dużym błędem i stąd są szacunkowe. W świetle dostępnych publikacji, płeć odgrywa ogromną rolę w występowaniu tej dolegliwości - częściej cierpią na nią kobiety niż mężczyźni. Wiąże się to z faktem, iż kobiety o wiele częściej przyjmują różnego rodzaju leki antydepresyjne i inne oraz podlegają przemianom hormonalnym związanym z okresem menopauzy. Ponadto kobiety stosujące diety odchudzające lub rezygnujące ze śniadań, częściej uskarżają się na wspomniane dolegliwości niż kobiety odżywiające się normalnie i regularnie. Ze statystyk międzynarodowych wynika, że w miarę starzenia się zaparcia pogłębiają się, co wynika między innymi z dysfunkcji jelita grubego. Według danych opublikowanych przez badaczy amerykańskich w roku 1989 dotyczących badań na kilkunastu tysiącach ludzi, problem zaparć w USA dotyka 35% kobiet i 30% mężczyzn powyżej 65 roku życia.

Jakie są najczęstsze przyczyny zaparć u dorosłych?

Można je podzielić na zewnątrzustrojowe i wewnątrzustrojowe. Do zewnątrzustrojowych zalicza się styl życia. Składa się na niego wiele czynników, jak nieprawidłowe żywienie, leki, bierność fizyczna, palenie tytoniu, uwarunkowania korzystania z obcej łazienki, zmiana pożywienia i wody itd. Przyczyny wewnątrzustrojowe to najczęściej choroby, zaburzenia metaboliczne, hormonalne, psychiczne czy neurologiczne oraz nieprawidłowe funkcjonowanie przewodu pokarmowego. W obszarze przyczyn zewnątrzustrojowych szczególne znaczenie ma żywienie. Przyczyny zaparć związane z nieprawidłowym żywieniem dotyczą produktów, składników i zachowań żywieniowych. Czynniki żywieniowe, sprzyjające zaparciom, związane z produktami to spożycie:

małej ilości owoców i warzyw
małej ilości płynów
wysokie spożycie kawy i herbaty

Ponadto istotne są ich źródła pokarmowe, które w tym kontekście można podzielić na dwie grupy - żywność tradycyjną i funkcjonalną.

W żywności tradycyjnej produktami, które mogą zapobiegać zaparciom, są produkty zbożowe o charakterzepełnoziarnistym (niskoprzetworzone), warzywa i owoce, ziemniaki, soki, nektary i woda. Produkty żywności funkcjonalnej (prebiotyki), które mogą zapobiegać zaparciom, to inulina i oligosacharydy Przyczyniają się one do zwiększenia masy stolca, poprawy jego konsystencji oraz do przyspieszenia pasażu jelitowego i regulacji motoryki jelit. W przypadku składników pokarmowych przyczynami sprzyjającymi powstawaniu zaparć są:

wysoka zawartość tłuszczów w pokarmach
wysokie spożycie węglowodanów prostych
niskie spożycie błonnika pokarmowego
niskie spożycie energii.

Składniki pokarmowe, które w świetle współczesnej wiedzy postrzegane są jako pozytywne w profilaktyce zaparć, to między innymi błonnik pokarmowy. Jednak rola jego nie jest do końca wyjaśniona i jest kontrowersyjna. Z istniejących danych wynika, że w zależności od tego z jakimi frakcjami błonnika pokarmowego mamy do czynienia, działanie jego polega na zwalnianiu bądź przyspieszaniu czasu pasażu jelitowego. Jest ono szczególnie widoczne w populacji osób dorosłych, ale nie w pełni u osób starszych. Frakcje błonnika pokarmowego, nierozpuszczalne w wodzie, są bardziej efektywne z uwagi na wielkość cząsteczki. Jest to celuloza i pewne frakcje hemicelulozy, które docierając do jelita grubego, stanowią doskonały materiał dla proliferacji bakteryjnej i stąd przyspieszają czas pasażu jelitowego.

Natomiast frakcje rozpuszczalne w wodzie (pektyny, guma guarowa) ze względu na swój charakter i budowę, tych własności nie mają. Wiąże się to również ze zdolnością wiązania wody przez te frakcje. Błonnik wpływa na tworzenie masy oraz konsystencji stolca, zależnie od możliwości wiązania wody i podatności na rozkład bakteryjny.

Stwierdzono również, że skrobia oporna zaliczana do błonnika pokarmowego, ma pozytywne działanie w zakresie wzrostu masy kałowej i skrócenia czasu pasażu jelitowego u osób dorosłych. Korzystny wpływ ma również woda poprawiająca konsystencję stolca i defekację.

Czynnikiem istotnym w występowaniu zaparć jest spożycie energii. Istnieje odwrotna zależność między występowaniem zaparć a spożyciem energii, zwłaszcza u osób starszych (Sandler i in. 1990, Nakaji i in. 2002, Towers i in. 1994). Niskie spożycie energii wydłuża czas pasażu jelitowego sprzyjając zaparciom (Locke i in. 2000, Wald 2000, Annells i in. 2003). Również spożycie alkoholu powyżej 12 g/dzień może leżeć u podstaw występowania zaparć i spowolnionego pasażu jelitowego (Bouchouche i in. 1991, Dukas i in. 2003, Nakaji i in. 2002).

Jeśli wiemy już jakie składniki mamy stosować aby zapobiegać zaparciom, musimy też wiedzieć w jakich ilościach je stosować. Z dostępnych danych wynika, że spożycie błonnika pokarmowego powyżej 20 g/dzień zapobiega występowaniu zaparć niezależnie od płci i wieku (Dukas i in. 2003, Nakaji i in. 2002). Żywność wzbogacana w błonnik pokarmowy jest efektywna w zapobieganiu zaparciom u ludzi starszych (Dahl i in. 2003, Marlett i in. 2000). Otręby pszenne (Howard i in. 2000) oraz otręby pszenne razem ze skrobią oporną zwiększają masę kałową i skracają czas pasażu jelitowego (Muir i in. 2004). Dieta semiwegetariańska i wegetariańska bogata w błonnik pokarmowy (40-50 g/dzień), zapobiegają zaparciom bez wpływu na czas pasażu jelitowego (Dwyer 1988).

Stąd też, wg różnych źródeł, zaleca się dla dorosłych ogólnie powyżej 25 g błonnika pokarmowego dziennie (WHO 2003), a uwzględniając płeć i wiek powyżej 50 roku życia dla kobiet - 21 g błonnika, a dla mężczyzn - 30 g błonnika dziennie (Institute of Medicine, Washington 2002).

Niezależnie od tych szczegółowych zaleceń w profilaktyce zaparć konieczne jest dobre zbilansowanie racji pokarmowej, tj. bogatej w błonnik pochodzący z otrąb, pełnoziarnistego pieczywa, świeżych owoców i warzyw, uzupełnionej wypiciem 1,5 - 2 litrów płynów dziennie. Racja ta powinna być przygotowana przy zastosowaniu odpowiednich technik kulinarnych, a wybór żywności w oparciu o ekwiwalenty otrąb pszennych, przez które rozumie się ich ilość (g) zwiększającą masę kałową w takim samym stopniu jak podana ilość określonej żywności (Monro 2001).

Stosowanie się do tych zaleceń służy profilaktyce zaparć u dorosłych, a korzyści z niej płynące można rozpatrywać w kategoriach zewnątrzustrojowych i wewnątrzustrojowych. Wewnątrzustrojowe można postrzegać zarówno z punktu widzenia prawidłowego funkcjonowania przewodu pokarmowego jak i ryzyka chorób jelita grubego i odbytu. Zewnątrzustrojowe są to korzyści ekonomiczne (zmniejszona absencja w pracy) i społeczne, bowiem lepiej zapobiegać niż leczyć. W efekcie poprawia się komfort jakości życia, który jest niezwykle istotny dla funkcjonowania człowieka.

Piśmiennictwo:

Annells M., Koch T.: Int. J. Nursing Studies 2003, 40, 843.
Bosaeus J.: Clin. Nutr. Suppl. 2004, 1, 33.
Bouchoucha M., Nalpas B. i in.: Dis Colon Rectum 1991, 34, 111.
Candelli M., Nista E. i in.: Hepato-Gastroenterology 2001, 48, 105D.
Chiarelli P., Brown W., McElduff P.: Int. Urogynecol. J. 2000, 11, 71.
Cummings J., Macfarlane G., Englyst H.: Am. J. Clin. Nutr. 2000, 72, 784.
Dahl W., Whiting S. i in.: J. Am. Dental Assoc. 2003, 103, 1199.
Doughty D. B.: Ostomy Wound Management 2002, 48, 30.
Dukas L., Walter C. i in.: Am. J. Gastroneterology 2003, 8, 98.
Dwyer J.T.: Am. J. Clin. Nutr. 2004, 80, 1658.
Hichs A.: Orthopaedic Nursing 2001, 5, 208.
Howard L., West D., Ossip-Klein D.: Geriatric Nursing 2000, 21, 78.
Kunimoto M., Nishi M., Sasahi K.: Hepato-Gastroenterology 1998, 45, 956.
Locke G., Pemberton J., Phillips S.: Gastroenterology 2000b, 119, 1766.
Marlett J., Koys T., Fisher M.: Am. J. Clin. Nutr. 2004, 72, 784.
Marteau P., de Vrese M. i in.: Am. J. Clin. Nutr. 2001, 73, 406S.
Mearin F., Zanote N. i in.: Am. J. Gastroenterology 2003, 98, 507.
Monro J.: Asia Pacific J. Clin. Nutr. 2001, 10, 242.
Muir J., Yeow E., Keogh J. i in.: Am. J. Clin. Nutr. 2001, 73, 1094.
Nakaji S., Tokunaga S. i in.: Eur. J. Nutr. 2002, 41, 244.
Olesen M., Gudmand-Hyer E.: Am. J. Clin. Nutr. 1988, 48, 712.
Sandler R., Jordan M. i in.: Am. J. Public Health 1990, 80, 185.
Slavin J., Greenberg N.: Nutrition 2003, 19, 549.
Towers A., Burgio K. i in.: J. Am. Geriatrics Soc. 1994, 42, 701.
Wald A.: Medical Clinics of North America 2000, 84, 1231.