Rola witaminy D w żywieniu dzieci

Z żywieniowego punktu widzenia dwie najważniejsze formy prowitaminowe to cholekalcyferol – obecny w produktach pochodzenia zwierzęcego, głównie tłustych rybach oraz mleku i przetworach mlecznych oraz ergokalcyferol – powstający pod wpływem światła słonecznego w produktach roślinnych (głównie w drożdżach i grzybach). Ich aktywność biologiczna jest identyczna.

Cholekalcyferol może być także wytwarzany w skórze z 7-dehydrocholesterolu, pod wpływem ekspozycji na światło słoneczne, a ściślej promieniowanie ultrafioletowe typu B (UVB). Jego endogenna synteza w sprzyjających warunkach może zapewnić 80–90% dobowego zapotrzebowania organizmu. Prawdopodobnie nawet 10-, 15-minutowa ekspozycja całej powierzchni ciała jest wystarczająca do syntezy odpowiedniej ilości wit. D, jednak cholekalcyferol powstaje w skórze tylko wtedy, gdy jest ona bezpośrednio wystawiona na działanie promieni UV. Skóra zakryta nawet cienkim ubraniem albo stosowanie wysokich filtrów przeciwsłonecznych blokuje ten mechanizm.

Niestety, Polska leży w strefie geograficznej, w której synteza skórna może być niewystarczająca, szczególnie jesienią i zimą (od października do maja). Kiedy dni są krótkie i pochmurne, temperatura na zewnątrz niska na tyle, że czas przebywania na świeżym powietrzu jest ograniczony, a ciepłe ubranie szczelnie opatula ciało – synteza skórna spada do zera. Nawet w ciepłe i słoneczne letnie dni synteza skórna zależy od zanieczyszczenia powietrza ograniczającego przenikanie promieniowania przez atmosferę, stosowania kremów z filtrem i pigmentacji skóry.

Ekspozycja na promienie słoneczne jest ograniczona także w przypadku osób w podeszłym wieku, z trudnościami w poruszaniu się, chorych, przebywających w szpitalach i ośrodkach zamkniętych. Częściowo ten problem dotyczy także dzieci.

Aktywną biologicznie formą witaminy D, niezbędną do aktywnego transportu jelitowego wapnia jest 1,25(OH)₂D (kalcytriol), syntetyzowany na drodze dwustopniowej hydroksylacji prowitamin z pożywienia i endogennej syntezy -ergokalcyferolu (D₂) i cholekalcyferolu (D₃). Pierwszy etap biosyntezy aktywnej postaci wit. D ma miejsce w wątrobie, gdzie następuje enzymatyczna hydroksylacja przy 25. atomie węgla, a następny – w nerkach, przy 1. atomie węgla i powstaje kalcytriol (1,25-dihydroksycholekalcyferol).

Witamina D jest przede wszystkim niezbędna do prawidłowego wchłaniania wapnia i fosforu z przewodu pokarmowego, a jednocześnie hamuje ich utratę z organizmu przez nerki, a to decyduje o mocnych kościach i zdrowych zębach. Ponadto reguluje stężenie wapnia we krwi, utrzymuje optymalną gęstość mineralną kości, jest też niezbędna do prawidłowego funkcjonowania układu mięśniowego, nerwowego, immunologicznego i endokrynnego.

Kiedy organizmowi brakuje wit. D, wchłanianie wapnia w przewodzie pokarmowym jest bardzo niskie i aby utrzymać jego prawidłowe stężenie we krwi organizm zaczyna zabierać wapń z kości, co prowadzi do krzywicy. Krzywica powstaje między 3 a 24 miesiącem życia, a najbardziej nią zagrożone są dzieci urodzone przedwcześnie, także dzieci, które szybko rosną, mało przebywają na świeżym powietrzu i mają słaby apetyt, przez co spożycie wit. D oraz wapnia i fosforu jest niedostateczne.

Pierwsze objawy krzywicy to drażliwość, niepokój, pocenie się główki w czasie karmienia i brak apetytu. Dłużej utrzymujące się niedobory wit. D prowadzą do rozmiękczenia kości potylicy, opóźnionego zarastania ciemiączek, uwypuklenia kości czołowych, zniekształcenia żeber. Nóżki wyginają się łukowato w kształt litery X lub O, dochodzi do opóźnionego wyrzynania się zębów oraz pogorszenia odporności. Trzeba jednak pamiętać, że żaden pojedynczy objaw nie może być podstawą do rozpoznania krzywicy. Zawsze konieczna jest decyzja lekarza na podstawie badania i odpowiednich analiz biochemicznych, m. in. oceny stężenia 25(OH)D w surowicy (jako najlepszego wskaźnika ilości dostępnego substratu do syntezy aktywnego hormonalnie kalcytriolu w nerkach i innych tkankach) oraz stężenia wapnia i fosforu we krwi.

Niedobór wit. D u młodzieży i dorosłych prowadzi do osteomalacji i osteoporozy. Z kolei nadmierna podaż witaminy D może być przyczyną kamicy nerkowej, niewydolności nerek, zaparć, nudności, łatwego męczenia się, nadmiernego pragnienia i wydalania nerkowego. U dzieci przedawkowanie wit. D prowadzi do opóźnienia w rozwoju.

Wit. D jest niezbędna przez całe życie, ale szczególnie należy dbać o jej prawidłowe spożycie i odpowiednią suplementację w okresie intensywnego wzrostu i rozwoju, kiedy rosną i wzmacniają się kości i zęby. Noworodek rodzi się z zapasem wit. D na 4–5 tygodni, ma jej zapasy znacznie mniejsze. U niemowląt karmionych piersią suplementację wit. D rozpoczyna się od 3 tygodnia życia i podaje profilaktycznie przez cały rok, bez względu na pogodę. Niemowlęta karmione mlekiem modyfikowanym zwykle otrzymują wystarczającą dawkę wit. D, pod warunkiem, że dostają odpowiednią ilość mleka.

W naszym klimacie, przy ograniczonej ekspozycji na słońce – szczególnie jesienią i zimą, w miastach, gdzie stopień naświetlenia słonecznego jest ograniczony z powodu wysokiej zabudowy i większego zanieczyszczenia powietrza, synteza skórna cholekalcyferolu jest niewystarczająca. Konieczna jest odpowiednia dawka wit. D, najlepiej dostarczanej z żywnością, lub suplementacja w postaci preparatów farmakologicznych.

Główne naturalne źródła wit. D to tłuste ryby (np. łosoś, makrela, śledź, sardynki), mleko i przetwory mleczne, masło, żółtko jaja i wątróbka, jednak spożycie wit. D z produktów spożywczych jest niewystarczające.

W tradycyjnej, prawidłowo zbilansowanej diecie spożycie wit. D może osiągnąć wartość na 3,75 Äľg/dobę, pod warunkiem częstego spożycia tłustych ryb. Warto pamiętać, że zawartość wit. D w produktach takich jak mleko, masło i żółtko może ulegać wahaniom sezonowym.

Z badań przeprowadzonych przez Instytut Danone w 2007 r. na reprezentatywnej grupie 400 dzieci w wieku 4 lat wykazano, że średnie spożycie wit. D wynosiło 2,5 Äľg, tj. zaledwie 25% spożycia zalecanego w tym wieku. Duże niedobory (spożycie witaminy D poniżej 2/3 zalecanych wartości) stwierdzono u ponad 95% badanych dzieci.

Istotnym uzupełnieniem diety w wit. D są produkty wzbogacane w witaminę D. W Polsce wit. D są suplementowane głównie produkty do żywienia niemowląt – mleka modyfikowane i kaszki błyskawiczne oraz margaryny. Można też kupić mleko spożywcze wzbogacane w niektóre witaminy i składniki mineralne, jednak w innych krajach europejskich i USA asortyment produktów stanowiących uzupełnienie wit. D w diecie jest znacznie szerszy. Jest ona dodawana także do soków owocowych, płatków śniadaniowych i innych popularnych produktów spożywczych.