Żywność dla zdrowiaBiuletyn dla lekarzy · numer 7
← Strona główna serwisuArchiwum biuletynu










Układ odpornościowy a probiotyki

prof. dr hab. Kazimierz Madaliński
Kierownik Pracowni Immunopatologii Zakażeń Hepatotropowych
Zakładu Wirusologii w NIZP - Państwowym Zakładzie Higieny


Układ odpornościowy, czyli układ immunologiczny to zbiór cząsteczek białkowych - przeciwciał, cytokin (cząsteczek sygnałowych) i komórek, realizujących pewne mechanizmy organizmu, mające na celu jego ochronę przed chorobami. Temat wzmacniania systemu odpornościowego człowieka, szczególnie w określonych porach roku, jest niezwykle popularny.
Każdy z nas bowiem jest zainteresowany tym, jak uniknąć "zwykłych" infekcji górnych dróg oddechowych, jak również innych, o wiele groźniejszych chorób. Dlatego warto przyjrzeć się temu jak funkcjonuje nasz układ odpornościowy i na co zwrócić uwagę w zakresie profilaktyki.

JAK TO DZIAŁA - CZYLI NAJWAŻNIEJSZE CECHY UKŁADU ODPORNOŚCIOWEGO
 Układ odpornościowy człowieka składa się z wielu elementów morfotycznych niezbędnych do jego prawidłowego działania. Jego podstawowe cechy obejmują: zdolność rozpoznania czynnika zakaźnego, odpowiedzi na ten czynnik i zapamiętania reakcji. Reakcja ta, zachodzi zazwyczaj przez wytwarzanie określonych przeciwciał ochronnych i odpowiednich komórek pamięci, które mają bronić organizm przed ponownym zakażeniem wirusami, bakteriami i pasożytami.

Jedną z podstawowych cech ludzkiego układu odpornościowego jest rozpoznanie czynników chorobotwórczych i obrona organizmu przed nimi.

Kolejną ważną cechą układu odpornościowego człowieka jest pamięć immunologiczna. Pamięć ta polega na zapamiętywaniu przebytych przez organizm infekcji, poprzez wytwarzanie odpowiednich dla danego rodzaju infekcji przeciwciał i komórek. To z kolei powoduje szybsze zwalczanie kolejnych, podobnych do przebytej, infekcji.

Aby uchronić się przed działaniem czynników zakaźnych, organizm angażuje szereg narządów, takich jak szpik kostny, śledziona, węzły chłonne, a u dzieci również grasicę. Głównymi wykonawcami funkcji układu odpornościowego są substancje przenoszące wiadomość o zagrożeniu i zwalczające je (limfocyty T, limfocyty B, fagocyty jednojądrzaste, granulocyty obojętnochłonne, a także cytokiny).

Ważnymi elementami układu odpornościowego są pewne systemy lokalne (tkanka limfatyczna i grudki chłonne), zgrupowane wzdłuż prawie całej powierzchni układu oddechowego i przewodu pokarmowego. Są one mobilizowane w razie zagrożenia zakażeniem. Tkanka limfatyczna przewodu pokarmowego, który jest zasiedlony przez gigantyczną liczbę 1014 bakterii, w odpowiedzi wytwarza nieco tylko mniejszą (~1012) liczbę komórek odpornościowych. Jest to największe i najważniejsze skupisko komórek odpornościowych w ustroju.

"TRENING" DLA UKŁADU ODPORNOŚCIOWEGO
Wielu osobom wspomaganie układu odpornościowego kojarzy się zwykle z hartowaniem lub zażywaniem substancji wspomagających. Oczywiście ma to duże znaczenie, ale to nie wszystko.

Bardzo ważne jest, żeby organizm miał styczność z drobnoustrojami, co jest doskonałym treningiem dla układu odpornościowego.

Bardzo ważne jest, żeby organizm już od wieku dziecięcego miał szeroki kontakt z drobnoustrojami, których dużą część stanowią bakterie nieszkodliwe dla zdrowia człowieka (saprofityczne), a które wspomagają odporność organizmu na niektóre antygeny, w tym antygeny zakaźne. Obecnie dużym zagrożeniem dla dzieci i młodzieży jest niedostateczny "trening" układu odpornościowego wynikający z bardzo czystych, czasem prawie sterylnych, warunków wychowania.
W takich warunkach dziecko ma ograniczoną możliwość budowania prawidłowego składu mikroflory przewodu pokarmowego. W związku z tym występuje u niego obniżony udział bakterii probiotycznych w zasiedleniu przewodu pokarmowego. Ich miejsce mogą niestety zająć bakterie chorobotwórcze, a to z kolei może stać się przyczyną wielu chorób.

BAKTERIE PROBIOTYCZNE - POŻĄDANI LOKATORZY
W wielu badaniach wykazano, że niektóre probiotyki posiadają właściwości pobudzania oraz regulacji układu odpornościowego. Bakterie probiotyczne wspierają układ limfocytów pomocniczych (CD4, Th1). Limfocyty Th1 z kolei, wydzielają swoiste cytokiny, co w rezultacie prowadzi do unieszkodliwienia czynników chorobotwórczych. Nie jest to jednak jedyny mechanizm ich działania.

Bakterie probiotyczne, zasiedlają przewód pokarmowy, zajmując miejsca, w których mogłyby zasiedlać się bakterie chorobotwórcze.


Bakterie probiotyczne, zasiedlając przewód pokarmowy, zajmują miejsca, które mogłyby być miejscem zasiedlenia bakterii chorobotwórczych, stanowiąc dla nich bardzo "zdrową" konkurencję. Ponadto stymulują też dojrzewanie i różnicowanie komórek nabłonka jelitowego, co korzystnie wpływa na funkcjonowanie śluzówki jelita.

OPTYMISTYCZNE BADANIA
Na podstawie wszystkich zebranych dotychczas danych naukowych na temat działania probiotyków,stwierdzono również, że mogą być one stosowane wspomagająco w zaburzeniach żołądkowo-jelitowych. Badania wykazały także obniżony udział odsetkowy bakterii probiotycznych w przewodzie pokarmowym dzieci, z krajów o wysokim nasileniu alergii, w porównaniu do dzieci z krajów o niskim nasileniu alergii.

Dowodzi to, że jest duża szansa, iż w przyszłości probiotyki będą mogły być stosowane także jako element zwalczania i profilaktyki takich schorzeń, jak właśnie alergie, a nawet choroby nowotworowe; poprzez neutralizację niektórych kancerogenów.