Źródła sacharozy w żywieniu dzieci

lek. med. Witold Klemarczyk, specjalista pediatra, gastroenterolog

Sacharoza wykorzystywana jest jako substancja odżywcza i smakowa. W organizmie człowieka jest trawiona dopiero w jelicie cienkim, gdzie działa sacharaza (inwertaza). W wyniku hydrolizy powstaje glukoza przenoszona poza światło jelita na drodze transportu czynnego oraz fruktoza przemieszczająca się biernie. Transport czynny glukozy związany jest z wykorzystaniem energii z ATP. Przebiega on w sprzężeniu z działaniem ATP - azy sodowo-potasowej. Energia z ATP nie jest potrzebna bezpośrednio do transportu glukozy, ale konieczna jest dla działania pompy sodowej, która wyrzuca sód z komórki wbrew gradientowi stężeń. Sód wraca do komórki na zasadzie różnicy stężeń, a wspólnie z nim transportowana jest glukoza. Tempo wchłaniania fruktozy powstałej z sacharozy jest szybsze niż wchłanianie fruktozy podanej pojedynczo.

Poza wiekiem wczesnodziecięcym ponad połowa dostarczanej organizmowi energii powinna pochodzić z węglowodanów. Zalecane jest jednocześnie ograniczenie udziału energii pochodzącej z sacharozy do 10% energii całodziennej racji pokarmowej. Często spożycie cukru buraczanego przekracza zalecenia, gdyż dzieci wcześnie rozpoznają i pozytywnie reagują na smak słodki, a sacharoza jest najsłodszym z cukrów. Do chwili obecnej słodkim smakiem maskuje się substancje aktywne leków w syropie [1], łagodzi smak kwaśny czy gorzki. Sacharoza podana w małej ilości niemowlęciu, cierpiącemu np. z powodu kolki jelitowej, działa uspokajająco i przeciwbólowo. Do niedawna producenci mieszanek dla niemowląt zwiększając udział sacharozy w mieszankach mlecznych poprawiali konkurencyjność swoich produktów. Szybki wzrost glikemii po spożyciu sacharozy wpływa na poprawę nastroju poprzez wzrost serotoniny w OUN lub inne mniej poznane regulacje [2]. Należy także brać pod uwagę genetyczne uwarunkowania większej preferencji smaku słodkiego i wynikających z niej nawyków żywieniowych dziecka [3]. We wszystkich uwarunkowaniach zarówno genetycznych jak i środowiskowych, szczególnie u najmłodszych dzieci, ważna jest rola rodziców w kontrolowaniu i decydowaniu o diecie [4]. Jednocześnie sacharoza jest uznawana za klasyczny "zły" węglowodan. Po jego spożyciu poziom glukozy we krwi gwałtownie rośnie, ale równie prędko opada. Pojawia się ponownie uczucie głodu i ochota na jedzenie. Taka reakcja wynika ze stymulacji trzustki m.in. do produkcji dużej porcji insuliny. Wahania glikemii i insulinemii po wielu latach mogą uszkadzać trzustkę i być przyczyną cukrzycy. Sacharoza oprócz energii nie dostarcza żadnych składników odżywczych. Spożywanie żywności wysoko przetworzonej, w której sacharozie często towarzyszą tłuszcze nasycone (np. słodycze), sprzyja uzyskaniu dodatniego bilansu energetycznego, co jest czynnikiem współdecydujących o powstawaniu otyłości pierwotnej wraz z powikłaniami. Udowodniono [5] częstsze występowanie otyłości u dzieci spożywających napoje słodzone sacharozą między posiłkami, już w piątym roku życia. Nadmiar sacharozy w diecie jest uznawany także za czynnik ryzyka próchnicy. Sporadyczne występowanie przypadków próchnicy zębów w krajach o rocznym spożyciu cukru nie przekraczającym 10 kg/ osobę, wskazuje na możliwość przeciwdziałania tej chorobie przez ograniczenie spożycia produktów zawierających sacharozę.

W trakcie badań ankietowych przeprowadzonych w 2005 roku na ogólnopolskiej reprezentatywnej próbie dzieci 4-letnich przez Instytut Matki i Dziecka oraz Instytut Żywności i Żywienia udało się uzyskać informacje o spożyciu sacharozy przez badaną grupę wiekową. Z przeprowadzonych analiz wynikało, że aż 96% dzieci spożywało nadmierne ilości sacharozy, przy całkowitym 58% udziale energii z węglowodanów w całodziennej racji pokarmowej(CRP). Taki wynik oznacza, że udział energii pozyskiwanej z metabolizmu węglowodanów był prawidłowy, ale struktura spożycia wskazywała na niedobór węglowodanów złożonych w diecie 4-latków. W całodziennej racji pokarmowej było średnio 84 g cukru buraczanego, (co stanowiło 18% energii CRP), przy zaleceniach WHO [6] by ta ilość nie przekraczała 42,5 g (10%). Główne źródło sacharozy w całodziennej racji pokarmowej stanowiły słodycze i desery. W nich znajdoŹródła sacharozy w żywieniu dzieci lek. med. Witold Klemarczyk, specjalista pediatra, gastroenterolog Żywność dla zdrowia 11 wało się około 28% średniej dziennej podaży cukru. 20% przyjmowanej w CRP sacharozy było skutkiem dosładzania posiłków, a 14% zawierały słodkie napoje i kompoty. Wbrew często prezentowanym opiniom, na przykład na forach internetowych, okazało się, że ilość sacharozy spożywana w sokach owocowych (8%) jest zbliżona do tej, którą dzieci przyjmują w ciągu dnia wraz ze świeżymi owocami (7%). Owoce i soki z nich produkowane, oprócz zaspokajania pragnienie, są w diecie źródłem witamin rozpuszczalnych w wodzie, przede wszystkim witaminy C. W rozwoju dzieci ważne jest, by tej witaminy nie brakowało. Tak samo składnikiem niezbędnym diety jest wapń. Jest on konieczny do mineralizacji układu kostnego i uzyskania optymalnej szczytowej masy kostnej. Produkty mleczne są zasadniczym źródłem tego biopierwiastka w diecie. Dzieci chętniej niż mleko spożywają przetwory mleczne. Często są one słodzone, gdyż owoce lub składnik smakowy zawiera sacharozę. Z przeprowadzonych badań wynika, że ilość cukru konsumowana wraz z produktami mlecznymi jest mała. Razem z twarożkami dzieci chłonęły 6%, a z jogurtami tylko 2% sacharozy zawartej w całodziennej diecie.

Z zaprezentowanych danych wynikają wnioski, jak należy walczyć z nadmiarem sacharozy w diecie przedszkolaków. Po pierwsze konieczna jest rezygnacja z tej części spożywanej sacharozy, której obecności w diecie nie towarzyszy pozyskanie innych składników odżywczych. Słodycze najczęściej są wymieniane jako źródło "pustych kalorii", choć łyżeczka białego cukru jeszcze bardziej zasługiwałaby na takie określenie. W analizowanych jadłospisach 4-latków okazało się, że w ciągu dnia średnio aż 3,5 łyżeczki cukru jest używane do posłodzenia potraw i napojów. Taka sama ilość sacharozy znajduje się w ciastach, cukierkach i czekoladzie konsumowanych w ciągu dnia. Dodatkowo 2 łyżeczki cukru ukryte są w kompotach i dżemach. Na około 17 łyżeczek cukru zawartych w średniej całodziennej racji pokarmowej aż 9 wydaje się niepotrzebnych. Zalecana w prawidłowej diecie rezygnacja z dosładzania posiłków, słodyczy (ciasta i ciastka, cukierki i czekolada, lody, budynie i kisiele) oraz słodkich płynów (słodzona herbata, napoje, kompoty) zapewniłaby zalecaną przez żywieniowców podaż sacharozy. W diecie zalecanej przez pediatrów, źródłem sacharozy pozostałyby owoce, soki, twarożki, jogurty, czy dżemy. Nawet przy przewidywalnym wzroście spożycia owoców oraz słodkich produktów mlecznych maksymalna zalecana podaż sacharozy nie zostałaby przekroczona, a zwiększyłaby się podaż cennych składników odżywczych (witaminy, biopierwiastki) [7]. Zagadnienie nadmiernej podaży sacharozy w diecie dzieci nie jest polską specyfiką i podobne obserwacje poczynili autorzy szwedzcy [8] i amerykańscy [9]. Ważne by problem nadmiaru sacharozy w diecie dzieci był dostrzegany i by lekarze sygnalizowali go rodzicom. Oto praktyczne zalecenia, które lekarz powinien kierować do rodziców:

sacharoza nie jest trucizną, ale jak wiele innych substancji użytych w nadmiarze może szkodzić
rezygnacja lub ograniczenie w diecie produktów spożywczych, które poza energią z sacharozy nie dostarczają innych składników odżywczych, nie spowoduje zubożenia diety dziecka
rezygnacja z cukiernicy to mniej sacharozy w potrawach i napojach
słodzenie owoców tłumi ich prawdziwy smak
świeży sok jest lepszy od przesłodzonego kompotu
dziecko nie potrzebuje słodyczy tylko miłości i zainteresowania

Piśmiennictwo

Rev Saude Publica. 2005 Jun;39(3):486-9. Epub 2005 Jun 30. Sugar content in liquid oral medicines for children. Peres KG, Oliveira CT, Peres MA, Raymundo Mdos S, Fett R.
Acta Paediatr Suppl. 2005 Jun;94(448):40-1. Appetite regulation and energy balance. Erlanson-Albertsson C
Pediatrics. 2005 Feb;115(2):e216-22. Genetic and environmental determinants of bitter perception and sweet preferences. Mennella JA, Pepino MY, Reed DR.
Appetite. 2004 Dec;43(3):235-45. Sweet preferences and sugar consumption of 4- and 5-year-old children: role of parents. Liem DG, Mars M, De Graaf C.
J Am Diet Assoc. 2007 Jun;107(6):924-34; discussion 934-5. Regular sugar-sweetened beverage consumption between meals increases risk of overweight among preschool-aged children. Dubois L, Farmer A, Girard M, Peterson K.
Diet, nutrition and prevention of chronik disease. WHO Technical Report Series 916, Geneva 2003
Public Health Nutr. 2004 Apr;7(2):285-93. High intake of added sugar among Norwegian children and adolescents. Overby NC, Lillegaard IT, Johansson L, Andersen LF.
Acta Paediatr. 2007 Feb;96(2):266-72. Swedish pre-school children eat too much junk food and sucrose. Garemo M, Lenner RA, Strandvik B.
J Pediatr. 2005 Jan;146(1):2A. Adverse effect of high added sugar consumption on dietary intake in American preschoolers. Kranz S, Smiciklas- Wright H, Siega-Riz AM, Mitchell D.